Begin november 2025 bestond Eigenwijz één jaar. Een mooi moment om terug te kijken…

Eigenwijz is een hybride hoogbegaafdheidsvoorziening, die ontstaan is vanuit een samenwerking tussen de schoolbesturen van swv PO3002. Leerlingen met kenmerken van hoogbegaafdheid gaan hier gedurende een periode van 20 weken twee dagen per week naar toe, naast de drie dagen onderwijs binnen hun huidige basisschool. De leerkracht van Eigenwijz begeleidt daarnaast de leerling en diens leerkracht op de eigen school. Na het Eigenwijz-traject, een tijdelijke interventie, is het onderwijs en de ondersteuning voor hoogbegaafde leerlingen binnen de school van de leerling versterkt en is de leerling zelf gegroeid en zijn diens vaardigheden versterkt.

Eigenwijz, één jaar hybride hoogbegaafdheidsvoorziening: opbrengsten en meerwaarde

In het eerste jaar hebben we gezien dat alle deelnemende leerlingen een duidelijke groei hebben gemaakt op het gebied van mindset en executieve vaardigheden. Zij hebben hiervoor binnen Eigenwijz gerichte psycho-educatie over o.a. groeimindset, executieve vaardigheden, zelfregulatie en strategiegebruik ontvangen, en konden deze kennis toepassen en oefenen bij uitdagende opdrachten. Alle leerlingen zijn na Eigenwijz versterkt teruggekeerd naar de eigen basisschool.

Niet alleen de leerlingen ontwikkelden zich; ook bij leerkrachten en scholen zien we een betekenisvolle groei! Door het Eigenwijz-traject, dat bestaat uit wekelijkse bezoeken en coaching op de school, ervaren de leerkrachten welke onderwijsbehoeften cruciaal zijn voor leerlingen met kenmerken van hoogbegaafdheid, en zien zij in de praktijk hoe zij hier in hun eigen klas adequaat op kunnen inspelen. De samenwerking met ouders vormt hierbij een belangrijke pijler: door gezamenlijk af te stemmen en maatwerk te leveren sluit het onderwijs steeds beter aan bij de behoeften van de leerling, het kind.

De wetenschappelijke basis: wat vertelt onderzoek ons?

In de recente begaafdheidstheorie staat binnen het differentiatieparadigma het onderwijs centraal, niet de leerling (Dai & Chen, 2014). De kernvraag luidt: “Hoe kan het onderwijs zo worden ingericht dat het tegemoetkomt aan de onderwijsbehoeften van leerlingen met kenmerken van begaafdheid?” Deze benadering verkleint de kans dat leerlingen worden uitgesloten van een passend aanbod (Van Gerven, 2021).

Ook Tomlinson (2014) benadrukt het belang van doordachte differentiatie voor leerlingen met hoge capaciteiten. Cruciaal hierbij is dat leerkrachten beschikken over voldoende kennis van differentiatie en van hoogbegaafde leerlingen: pas dan heeft dit een aantoonbaar positief effect op leerresultaten (Kim, 2016). Uit onderzoek blijkt echter dat veel leerkrachten nog onvoldoende kennis hebben over differentiatie voor leerlingen met hoge capaciteiten (Van Tassel-Baska, 2018; Van Gerven, 2021). Zij ervaren handelingsverlegenheid in het vormgeven van een passend leertraject. Daarnaast zijn opvattingen binnen scholen over bijvoorbeeld versnellen vaak niet gebaseerd op wetenschappelijke inzichten (Bernstein et al., 2020).

Onderzoek van Bakx et al. (2019), gebaseerd op de zelfdeterminatie-theorie, laat verder zien dat hoogbegaafde leerlingen zelf vooral relatiegerichte eigenschappen van de leerkracht belangrijk vinden, gevolgd door competenties van de leraar. M.a.w. hoogbegaafde leerlingen willen zich gezien en begrepen voelen — de relatie is essentieel. Ook Hornstra et al. (2020) tonen aan dat het vervullen van de basisbehoeften relatie, competentie en autonomie leidt tot hogere motivatie bij leerlingen. Deze pedagogische sensitiviteit vormt daarom een belangrijke voorwaarde voor professionals die dagelijks met hoogbegaafde leerlingen werken.

De dagelijkse praktijk vanuit Allan Duffy, leerkracht van Eigenwijz

“In mijn huidige rol als leerkracht bij Eigenwijz zie ik dat alle geplaatste leerlingen behoefte hebben aan aanpassingen in het onderwijsaanbod in hun eigen klas. Dit betreft onder andere:

• een aanbod gericht op mindset en executieve vaardigheden;
• psycho-educatie over leren, denken en zelfregulatie;
• uitdagende taken die leerlingen uitnodigen om strategieën toe te passen;
• en een aansluiting op zowel sterke als zwakkere ontwikkelingsgebieden.

Sterke kanten vormen steeds het startpunt, terwijl minder ontwikkelde vaardigheden doelgericht worden meegenomen.”

“Vanuit Eigenwijz begeleid ik daarnaast leerkrachten en scholen in het ontwikkelen van kennis en vaardigheden om een uitdagend en gedifferentieerd aanbod te realiseren. Dit is zichtbaar in de klas, doordat er meer gedifferentieerd wordt en doordat er meer uitdagende opdrachten gegeven worden aan de hele groep. Het is ook terug te zien in het aangepaste beleid op de scholen. Deze transfer vanuit Eigenwijz naar de scholen is essentieel voor een succesvol traject. Naast praktische vaardigheden deel ik ook de kennis over de basisbehoeften van hoogbegaafde leerlingen en stimuleer ik ook de pedagogische sensitiviteit van leerkrachten die ik begeleid vanuit Eigenwijz. Het vraagt van leerkrachten dat ze achter het gedrag van leerlingen kunnen kijken. Hierbij is een bepaalde mate van nieuwsgierigheid van leerkrachten heel belangrijk. Als ze weten en snappen waarom een leerling bepaald gedrag laat zien, dan is vaak de eerste stap naar succes al gezet. Deze ontwikkeling is mooi om te zien en fantastisch om deel van uit te mogen maken!”

Eigenwijz: een waardevolle bijdrage richting inclusief onderwijs

Het curriculum van Eigenwijz is een concreet voorbeeld van een verrijkt curriculum dat volgens het differentiatieparadigma werkt. Basisscholen kunnen dit vrijwel één-op-één overnemen wanneer zij uitgaan van het ontwikkelen van de talenten van álle leerlingen. Daarbij zijn steeds de sterke kanten van een leerling het startpunt en worden minder ontwikkelde vaardigheden doelgericht meegenomen. In een dergelijke uitdagende en stimulerende leeromgeving leren leerlingen dagelijks nieuwe vaardigheden en kennis — geheel in lijn met de bedoeling van doorlopende ontwikkeling zoals beschreven in de richtlijnen van het Ministerie van OCW (2025). Eigenwijz draagt bij aan inclusiever, uitdagender en passender onderwijs — voor leerlingen én voor leerkrachten.

Allan Duffy: “Ik ben ervan overtuigd dat Eigenwijz een waardevolle bijdrage levert aan inclusief onderwijs. Zoals Schrover (2020) stelt, kan de werkwijze die nu vooral in verrijkingstrajecten wordt ingezet – zoals top-down leren – uiteindelijk de gehele schoolpopulatie ten goede komen. Het motto “A rising tide lifts all boats” sluit hier naadloos bij aan.”